در سال 1375 طرحی در وزارت مسكن و شهرسازی در قالب آیین نامه مصوب هیئت وزیران تهیه و به تصویب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران رسید تحت عنوان طرح مجموعه شهری تهران. این طرح در واقع مبتنی بر این اصل بود كه در كلانشهرها سیاستهای توسعه شهری مركز به سرعت بر وضعیت سكونت گاه های پیرامونی تاثیر می گذارد و بالعكس سیاستهای شهری شهرهای پیرامون امكان اجرای موفق سیاستهای توسعه شهری مركز را دچار اختلال می كند. به عنوان مثال در مورد تهران، سیاستهای شهرسازی تهران و اینكه تا چه حد سخت گیرانه و یا بدون محدودیت باشد فورا بر شكل گیری و توسعه شهرهایی چون اسلامشهر، شهریار، كرج، بومهن، دماوند و امثال آن و یا از رونق افتادن آنها اثر می گذارد. متقابلا، هرگونه سیاست توسعه شهری و جذب جمعیت در این شهرها، شدت تمركز را افزایش داده و بار تقاضای اشتغال، دسترسی به سطح خدمات برتر، حمل و نقل را به مركز تحمیل می كند. و در كیفیت زندگی، محیط زیست، امنیت اجتماعی و فرهنگی و ده ها موضوع دیگر مشكلات عدیده ای را به مركز و پیرامون تحمیل می كند. پس از تصویب این طرح بود كه موضوع كلانشهرها و لزوم توجه به مسائل ویژه آنها وارد ادبیات تقسیمات كشوری ایران شد و مفهوم حكمروایی در محدوده كلانشهرها (بخوانید شهر-منطقه ها) مورد توجه قرار گرفت و متعاقب آن كلانشهرهایی چون مشهد، اصفهان، تبریز، اهواز و مانند آنها هر كدام صاحب طرح های توسعه كالبدی كلانشهری شدند.

در طرح مجموعه شهری تهران كه از آن تاریخ تا كنون جندین بار مورد تجدید نظر قرار گرفته است و هنوز هم ملاك عمل است پیش بینی شده است كه مجموعه شهری تهران یعنی مجموع شهرهای تهران، كرج، شهریار، بومهن، دماوند و یا به عبارتی استان تهران قبل از انتزاع استان البرز از آن منهای فیروزكوه برای سال 1400 حداكثر جمعیتی در حدود 17 میلیون نفر داشته باشد. این به مفهوم قبول رشد 70 درصدی جمعیت نسبت به سال 75 بود. علیرغم این به منظور اسكان این جمعیت با در نظر گرفتن تمام عوامل اقتصادی و اجتماعی و هم چنین خاستگاه های زمین شناسی از جمله مد نظر قرار دادن گسل ها و محاسبه خطر زلزله و هم چنین مطالعه منابع آب و سایر خدمات زیر بنایی پیش بینی شده بود كه كلا معادل 195 كیلومتر مربع به مجموعه مساحت تمام شهرهای واقع در این محدود اضافه گردد. این با این احتساب بود كه بسیاری از روستاهای موجود در آن زمان در این دوره تبدیل به شهر خواهند شد و تعاریف آنها از روستا به شهر تغییر می یافت. با این وجود، مجموعه مركز كشور نه ظرفیت بیش از این داشت و دارد و نه نیاز به تخصیص اراضی شهری بیش از 195 كیلومتر مربع داشت. توجه به امار جمعیت مجموعه شهری تهران در سال 85 و ثبت جمعیت 13 ملیون و دویست هزار نفر برای آن، اجرای این ایده نیازمند شش هزار و ششصد كیلومتر مربع اراضی است. یعنی سی وسه برابر كل اراضی پیش بینی شده در طرح مجموعه شهری. چنین ظرفیتی حتما از هیچ حیثی در تهران وجود ندارد و پر واضح اجرای چنین طرحی غیر ممكن است. حال چرا چنین ایده هایی بیان عمومی می شود برای من موجب سؤال است.

 تا چندی پیش تمام تاكید دولت بر مسكن مهر بود. مبنای آن طرح زندگی آپارتمانی با تراكم بالا بود. در آن طرح كمترین توجهی به الگوی سكونت مردم به ویژه در شهرهای كم جمعیت نمی شد. لذا در شهرهای بزرگ و كوچك با هر قیمت زمینی و با هر نوع معیشتی مردم می بایست از الگوی آپارتمانی كه با شرایط زندگی بسیاری ساكنان شهرهای كم جمعیت سازگاری نداشت تبعیت كنند. اینك بناگاه مقرر می شود كه هزار متر مربع زمین به هر خانوار واگذار شود، این بدین مفهوم است كه بنا به دستور مقرر است الگوی زیستی تمام مردم ایران تغییر كند و هر خانواده اضافه بر مسكنی كه در شهر دارد در حاشیه می بایست نیز دارای ملك ویلایی دیگری باشد. قاعدتا باید طرح مسكن مهر و توزیع اراضی هزارمتری را باهم بررسی كرد. به نظر می رسد این پوشش دادن پیامدهای طرح خام و نا موفق مسكن مهر كه منابع هنگفت ملی را به خود اختصاص داد با طرح خامتر دیگری است. من نمی دانم جز در رؤیا در كدام نقطه جهان حتی با بالاترین درآمد سرانه چنین وضعیتی وجود دارد. طرح چنین موضوعی در كشوری كه بیش از 10 درصد جمعیت آن زیر خط فقر مطلق زندگی می كنند و بخش عظیم تری از بی مسكن و یا بد مسكنی در رنجند با چه اهدافی صورت می گیرد. در سال های اخیر كه سالهای پررونق فروش نفت می باشد هنوز درآمد سرانه كشور رقم های بالاتر از پنج و نیم میلون تومان را تجربه نكرده است.

این بدین مفهوم است كه بخش اعظم جامعه ایران حتی طبقه متوسط حداقل در شهرهای بزرگ می بایست بیش از 40درصد درآمد خود را صرفا برای تامین یك مسكن حداقل اختصاص دهند و چنانچه كمكهای خانواده ها نباشد بسیاری از آنها حتی از تهیه آن نیز عاجزند. به یاد داریم كه در ثبت نام های اولیه برای دریافت یارانه ها و پیش از آنكه توزیع آن عمومی شود، 39 میلیون ایرانی خود را درخور دریافت یارانه می دانستند و درآمد خود را برای تحمل آثار هدفمند كردن یارانه ها كافی نمی دانستند. اینك این خانوارها دفعتا واحده در موقعیتی از درآمد قرار می گیرند كه می توانند دارای دو واحد مسكونی باشند. یكی در شهر و دیگری در حاشیه آن هم با انرژی بدون یارانه! و به قولی بنزین هفتصد تومانی! اگر به واقعیت نگاه كنیم، حقیقت آن است كه آنان كه تمكن مالی برای داشتن چنین فرصت هایی هستند منتظر دستور دولت باقی نمی مانند. از بین رفتن اراضی مزروعی وقع در غرب، شرق، شمال و حتی جنوب تهران بر كسی پوشیده نیست. بخش اعظمی از اراضی شهریار، كرج، اشتهارد و اخیرا بخشی از دشت قزوین در غرب تهران جولانگاه همین نظریه توسعه بی رویه و بی مهار است. در شرق دیگر اثار كمی از دشت مشاء باقی مانده است. بیش از نیمی از جاده فیروزكوه در تطاول همین نظریه است. تمام دره های البرز در شمال تهران تا فشم و بالاتر از آن، لواسانات و اراضی مجاور آن را اشغال كرده است. این نظریه حتی قدرت پوشش دادن پردرآمدترین دهك ایران را هم ندارد چه رسد به سایر دهكهای درآمدی.

البته اراضی پیرامون تهران به انحای دیگر نیز اشغال شده است. تصرف اراضی توسط مهاجرانِ كم درآمد در جستجوی كار روی دیگر سكه است كه چنین طرح هایی زمینه را برای گسترش آنها فراهم می كند. تهران در جنوب به باقر آباد وصل شده است. توسعه های جدید به سمت حسن آباد هشداردهنده است. كل مجموعه اسلامشهر و پیرامون ان مخلوق كمتر از سی سال گذشته است. به هر روی، از اینكه این گونه وقت گرانبهای مردم می بایست صرف بحث و بررسی پیرامون چنین طرح های وهم آلودی گردد موجب تاسف است. واقعا دنیای عجیبی است! كارشناسان باید جمع شوند و به دولت بگویند كه این گونه طرح ها قابل اجرا نیست. علی الظاهر جای دولت و مردم جابجا شده است. من فقط تمایل دارم توجه مسئولان را به این نكته جلب كنم كه آثار اجتماعی چنین طرحهایی بسیار مخربتر از آثار فیزیكی آن است. بی اعتمادی اجتماعی حاصل از چنین اعلامهایی و بی اعتباری سیستم اجرایی كشور چیزی نیست كه به این سادگی ها قابل جبران باشد.    

 موضوع مصاحبه ما تبدیل شده به بررسی ابعاد فیزیكی و اقتصادی یك تخیل. شبكه های ترافیكی خروجی شهر تهران را در وضع فعلی ملاحظه كنید. تقریبا در ایام پایان هفته از صد در صد ظرفیت شبكه ها استفاده می شود. زمانهایی كه یك تعطیلی به آن اضافه می شود تقریبا اكثر راههای ورودی و خروجی شهر یك طرفه می گردد. مع الوصف امكان پاسخگویی به حجم ترافیك عبوری را ندارد. حال آنكه در وضعیت فعلی كمتر از 15 در صد جمعیت تهران سفر می كنند. حال تصور كنید این جمعیت در اعدادی چون 7  و یا بیشتر ضرب شود، آن گاه معلوم خواهد شد چه تحولی در شبكه حمل و نقل باید صورت گیرد. در زمانی كه طرح هدفمند كردن یارانه ها با هدف صرف جویی در مصرف انرژی در حال اجراست، طرح ایده های چنینی با بار مصرفی انرژی حداكثری چه تناسبی دارد؟ در مورد تاسیسات شهری، تصور كنید اگر ما تنها بخواهیم شبكه معابر، لوله‌كشی آب، اجرای شبكه فاضلاب، دفع آبهای سطحی، اجرای شبكه برق و مانند آن را اجرای كنیم حداقل برای ساخت هر هكتار در حدود 70 میلیون تومان هزینه باید صرف شود. آنوقت اگر 4 هزار كیلومتر مربع زمین برای جمعیت شهری مانند تهران در نظر بگیریم  حداقل در حدود 25 میلیارد دلار باید منابع مالی در اختیار داشته باشیم. این ارقام بدون منظور داشتن هزینه های تامین آب و یا برق است. چنانچه هزینه های تامین را نیز بر آن بیفزاییم؛ ارقام بسیار بزرگتر خواهد شد. تعمیم این ارقام در سطح ملی تبدیل به ارقام نجومی خواهد شد. فارغ از اینكه این گونه ایده ها اجرایی نیست، حتی به فرض امكان اجرای بخش از آن، ضرورت چنین تخصیص منابعی در این وضعیت اقتصادی كشور دچار تردید كلی است. در علم شهرسازی رابطه ای وجود دارد بین تراكم جمعیتی یك شهر و توسعه افقی و یا عمودی شهر. هر چه تراكم و تمركز جمعیت بیتشر باشد به منظور صرفه جویی در اجرای تاسیسات زیربنایی گفته می شود از حداكثر ظرفیت اراضی تا جایی كه مشكلات زیست محیطی ایجاد نكند و به كیفیت زندگی لطمه نزند باید بهره برد.

لذا گفته می شود باید با هر تدبیر كه شده از توسعه خزشی شهرهای بزرگ همان چیزی كه ما در حال حاضر در پیرامون تهران می بینیم كه چگونه شهر به غرب و شرق و شمال و جنوب خزیده است جلوگیری نمود. در همین طرح اخیر جامع شهر تهران یكی از موضوعات بنیانی خردمندانه كردن تراكم های ساختماتنی شهر تهران بود. در همین حیص و بیص بناگاه مقرر می شود كه مقرر است به هر كس هزار متر مربع زمین توزیع شود یعنی كه شهر بیش از 5 برابر توسعه پیدا كند! واقعا شگفت آور است! از منظر اقتصاد خانوار قاعدتا انتخاب سكونت گاههای خارج از شهر حاصل یك جمع و تفریق بین هزینه های اضافی ناشی از حمل و نقل، گرمایش، سرمایش، بهداشت، هزینه های یومیه زندگی، هزینه های آموزشی و تفریحی زمان مصرفی برای رفت وآمدهای روزانه و سایر هزینه های خانوار از یك طرف و منافع رفاهی حاصل از این انتخاب از سوی دیگر است. طبیعی است كه نتیجه این محاسبه كاملا بستگی به شرایط زندگی تك تك خانوارها دارد و نمی توان هیچ حكمی را به همه تعمیم داد! سؤال من این است كه آیا حضراتی كه چنین طرح هایی را اعلام می كنند آیا چنین ضرب و جمع های ابتدایی را انجام می دهند؟ در منظومه ذهنی آنها آیا تخصیص منابع محدود كشور به همین سادگی و بی برنامگی صورت می گیرد؟

شنیده شده اعلام اینگونه طرح ها و سیاستها بیشتر به نفع زمین خواران و سفته بازان است. شما نیز معتقدید اجرای طرح باغ ویلا یا هزار متری بنفع زمین خواران تمام می شود؟

 همانطور كه خودتان اشاره كردید؛ موضوع سكونت در حاشیه شهرها موضوع تازه یی در بخش مسكن و شهرسازی نیست. پیش از مطرح شدن این قیبل طرح ها كه امروز مطرح است، طرح احداث شهرهای جدید اجرایی شد. اما در عمل برای كشور ما چندان موفق نبودند در نتیجه جز حاشیه نشینی حاصل دیگری تا به امروز نداشته اند. سابقه تاسیس شهرهای جدید به چه زمانی برمی گردد؟